Apô-Apô (Zarzuela) at Kung Sinong Apô-Apô (Kasaysayan) | Page 8

ibig kanyang maibigan?yaong casiquismo'y dapat mong ilagan?sa pagka at siyang sa iyo'y papatay.?
Nang ito'y madinig ni Kadiliman na binangit ni Totong ang kanyang sugat, waring nag dilim ang m~ga panin~gin, na alinsan~ganan at sinabayan nang tindig na waring sumusuling na banak, siya'y napun�� n~g isang filosopito na sa kanya'y nakapansin, kaya't tinanong n~g ganito:--?Bakit namumula ka?--Naiinitan ako ang sagot.--?Sa daming tawong nandito n~gayon, ikaw lamang ang naiinitan?--Masamang obra iyan, ang pagig��l na sabad ni Agong Kadiliman, anyong pa-alis na hinihimas ang an��t niyang tuktok.--Hintay ka muna ang paampat na sabi n~g kausap.--Hwag mo akong pigilin at ako ang pinatatamaan n~g obrang iyan, ang paan~g��l na sagot ni Kadiliman.--Halika ang pabanayad na salita n~g filosopito_; ipalilinaw ko sa iyo ang _Teatro, Dulaan diumano, an��ng m~ga man��nagalog; ang Teatro. Ayon sa sabi nang bantog na poetang si Ciceron ?salamin anyang mapan��-nalaminan n~g pag-uugali? kung ikaw ay talagang pan~git at kung talaga kang ganoon. ?Bakit ang salamin ang kagagalitan mo? gayon din naman. Kung itong talaga mong gawa: ?Bakit ang obrang iyo ang kagagalitan, at hindi ang sarili mo? Kaya't kung ipinalagay mong ikaw ang namimilit paboto, at ibig gumahis sa laya n~g tawo, bagohin mo na't kahabag-habag ka lamang. Sa madinig ni Kadiliman ang salitang ito ni filosopito umin~gos at sinabayan n~g alis, kahit hindi pa natatapos ang palab��s, natawa n~g lihim si filosopito, sinabi sa sariling marahil ikaw ang Casique sa bayang it��.
II.
Ang pag-owi sa bahay ni Kadiliman.
Dumadagundong n~g pag akyat sa bahay niyang sarili si Kadiliman, at siyang dahil n~g ikinagulat n~g kanyang asawa na waring na?aalinpun~gatan, si Kadiliman ay ku-kumpas-kumpas, lakad n~g lakad sa loob n~g bahay, at manaka nakang nagbubuntong hinin~ga kasabay ang salitang ?gaganti ako! at sasabayan n~g upo sa m��sa at pipigilan ang pluma, isasaw-saw sa tintero, si Lolay namang kanyang asawa ay nakasubok at namamangha n~g labis sa kay Kadiliman, at sa kanyang sarili ay binuka sa bibig ang salitang: ?na u-ulol yata itong aking asawa! tutop na ni Agong Kadiliman ang kanyang makitid na no��; biglang lumabas sa silid si Lolay niyang asawa at tinanong n~g ganito:
--?Ano ang nangyayari sa iyo? n~gasab n~g n~gasab si Kadiliman at hindi pansin ang asawang nagugulumihanan sa kanyang ayos, at biglang naghimutok si Kadiliman nat��n, sinabayan pa n~g sabing _?Pater Filus Patris!_ ang kahulugan ama, anak ko't m~ga kapatid ang hinin~ga ko'y nagkakasabid-sabid, muli na namang tumanong si Lolay:
--?Anong nangyayari sa iyo?
--?Ay! ... ang mabanayad na tugon ni Kadiliman maputlang maputla.
--?Bakit?
--Natatanto mo ang sagot ni Kadiliman si Autor. Hito'y gumawa n~g retrato ko sa teatro, kaya't kung aking pakiramdaman ang m~ga mata n~g nag sisipanood sa akin ang tin~gin, kaya't hindi ang hindi ko sasagutin, dahil sa talos mong malapit n~g mag eleccion �� mag hal��lan para concej��l, ibig kong magprisinta n~g candidatura. Kung paniwalaan n~g taong kalahatan ang pagpapaliwanag na iyan ni Hit? pehong-pehong hindi ako ang lalabas kaya't kahit pabalubaluktot mag iisip ako n~g paraan upang pagulapan ang m~ga mat�� n~g m~ga maghahalal.
--Katw�� kang tawo ang pakli ni Lolay, dapat mong isipin tayo'y may labis na kaya sa kabuhayan na minana, ko sa aking amang si Pirong Botete ?Bakit mo p�� hahan~garin ang panunungkulan?
--Ulol na tawo ito, ang pa-an~gil na sagot ni Kadiliman, hindi iyan lamang ang mangyayari kundi mawawalan sa akin n~g pagkakatiwala ang lahat.
--?Bakit, ang sagot ni Lolay na nan~gan~galigid sa dalawang mata ang luha?
--Magtahan ka, ang sagot ni Kadiliman, at hindi mo dapat maalaman ang kalihimang ito, sulong, matulog kana, muli na namang nagbububulong; hindi maubos madili ni Lolay ang lig��lig na ito n~g asawa niyang irog kaya't napilitang nan~gusap n~g: Hito pala lamang ang may sulat niyan, di bayaan mon�� bak�� ka pa matib?, at sinabayan n~g hatak sa kamay na may pluma tayo na asawa ko; batak-batak hangang sa kanyang hihigan at saka lamang na tahimik si Lolay, bakit mag-uumaga na; anopa't nang nakahiga na si Kadiliman, ay satuina't magigiling ang mat�� sa paghiga, bigl��ng nagugulantang na tila na wawari ni Kadiliman na siya'y binabatak nang m~ga kaluluwa sa Purgatorio na nagsipagbayad sa kanya bago m��libing, at ang isa sa m~ga kaluluwang ito'y nan~gusap n~g malumanay na waring nangagaling ang voces sa ilalim n~g lupa ganit? ang sabi n~g kalulwa: Kadiliman, Kadiliman, magsisi ka n~g iyong sala ?saan mo din��dal�� ang kwalta n~g m~ga patay bago ibaon? Hwag kang mang-ulol sa kababayan mo, liwanagin mo sa iyong m~ga kas��ma ang bagay na nasaiyo, n~g matap��s masabi n~g kalulwa ang bagay na ito, napabalikwas si Agong Kadiliman ang isa pa'y umaga na; nagbihis na madaling madali at tinun~go ang bahay nila Bakokoy,
III.
_?Ang pakikipagkita ni Kadiliman sa canyang m~ga casama!_
?Ay Bakokoy! ganito ang unang taghoy ni Kadiliman, na akmang paiyak, ?bigyan mo ako n~g kaunting Hini��bra! ?hindi pa ako nag-aalmusal! si Bakokoy naman tila n~ga ibig mahabag sa kanyang maestro n~g mapagmalas ang anyo, na tulad sa corderong maamo, dahil na si Bakokoy